Οι εκπλήξεις των καιρών και η κρίση της εκπροσώπησης

Το μακρινό 2000 η Edith Heurgon, που πίστευε σε μία φαινομενικά παράδοξη ιδέα (la prospective du present [1]), οργάνωσε στο διεθνές πολιτιστικό κέντρο του Cerisy [2]), ένα συνέδριο με θέμα την δημοκρατική διακυβέρνηση στο όποιο είχε την καλοσύνη να με προσκαλέσει.

Τότε, σε μια περίοδο φαινομενικής ηρεμίας στο δυτικό κόσμο, μια σειρά σημαντικών αλλαγών έθεταν σε δοκιμασία το πλαίσιο και τις πρακτικές διακυβέρνησης σε πολιτικό, κοινωνικό και εταιρικό επίπεδο.

  • Η χρηματοπιστωτική παγκοσμιοποίηση,
  • η πρωτόγνωρη ανάπτυξη των νέων δικτύων,
  • η κρίση της αντιπροσωπευτικότητας,
  • η αυξανόμενη αναποτελεσματικότητα του κράτους,
  • η αυξανόμενη αποχή από τις διαδικασίες εκλογής σε όλα τα επίπεδα,

άλλαζαν ανεπαίσθητα αλλά σταθερά την σχέση πολιτικής και πολιτών, κυβερνώντων και κυβερνώμενων, εκπροσώπων και εκπροσωπουμένων.

Ήταν όμως επίσης μια εποχή αισιοδοξίας που οι νεοσύστατες «ντότκομ» πίστευαν ότι θα γίνουν τα νέα μονοπώλια, οι πολιτικοί στη Γαλλία ρωτούσαν ειρωνικά αν θα διαλέγαμε ντομάτες από το Διαδίκτυο, το νεοσύστατο ευρώ πάλευε για το 1 προς 1 με το δολάριο και η Ελλάδα όδευε προς την νομισματική ένωση με υπερκατανάλωση τραπεζικού δανεισμού.

Είχα παρουσιάσει ένα κείμενο με τον τίτλο «Παγκοσμιοποίηση, αστικοποίηση και δίκτυα : ποιό μέλλον για την πολιτική;» (3), που θυμήθηκα με αφορμή την απορία που φαίνεται να προκαλούν οι πρόσφατες εξελίξεις : γιατί εξελέγη ο Τράμπ, γιατί οι Βρετανοί επέλεξαν το brexit, γιατί έχει άνοδο η ακροδεξιά στην Ευρώπη, γιατί ο Ρέντζι έχασε το δημοψήφισμα, γιατί οι «γερμανοί» δεν καταλαβαίνουν αυτό που βλέπουν οι «νότιοι» της Ευρώπης και άλλα του ιδίου είδους.

Η βασική θέση του κειμένου ήταν ότι τα νέα δίκτυα επικοινωνίας, τροφοδοτώντας την παγκοσμιοποίηση και ανατροφοδοτούμενα από αυτήν, δημιουργούσαν ένα διευρυμένο χώρο συζήτησης και λήψης των αποφάσεων, σε νέα και πολλαπλά επίπεδα (διεθνικής, υπερεθνικής, διακλαδικής,…) ρύθμισης, με ταχύτητες ασύμβατες με τις  παραδοσιακές διαδικασίες εκπροσώπησης .

Ο χώρος αυτός δεν είχε πλέον μεγάλη σχέση με την «εδαφική και κοινωνική συγκρότηση» των πολιτών και των πολιτικών (εκλογική περιφέρεια, νομός, περιφέρεια, χώρα), στην οποία λειτουργούσε και ελεγχόταν παραδοσιακά η αντιπροσωπευτική δημοκρατία στην Ευρώπη. Αν αυτό συνεχιζόταν με την ίδια ένταση και εύρος, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία θα έμπαινε σε πολύχρονη κρίση με αποτελέσματα δύσκολα να προβλεφθούν.

Φυσικά αυτό δεν σήμαινε ότι η παγκοσμιοποίηση μπορούσε να αποφευχθεί όπως και σήμερα δεν βρίσκεται σε κρίση εξαιτίας των δημοψηφισμάτων η των εκλογών όπως κάποιοι πιστεύουν.

Δεν σημαίνει επίσης ότι οι Αμερικανοί ασπάζονται όλες τις απόψεις του Τράμπ, ότι οι Βρετανοί  ψηφίζοντας το Brexit θα πάνε καλύτερα, ότι οι Γάλλοι διαλέγοντας ανάμεσα στον Φιγιόν και την Λε Πεν έγιναν ακροδεξιοί,  ότι οι Ιταλοί καταψηφίζοντας τις προτάσεις Ρεντζι έγιναν αντι-ευρωπαίοι, ότι οι Έλληνες ήθελαν να βγουν από την ευρωζώνη.

Πέρα από τις αναλύσεις περί λαϊκισμού, που σε αρκετό βαθμό ευσταθούν και πέρα από την κλασική απάντηση ότι «στην κρίση της Ευρώπης χρειάζεται περισσότερη Ευρώπη», η λαϊκή ψήφος λέει, σ’ όλες αυτές τις περιπτώσεις, κάτι απλό στην διατύπωση άλλα πολύ δύσκολο στην θεραπεία.

Έχει οικοδομηθεί ένα σύστημα λήψης αποφάσεων (ένας χώρος διευρυμένης πραγματικότητας) που στηρίζεται σε δίκτυα (τεχνικά, κοινωνικά και πολιτικά) που καταργούν τις αποστάσεις, τους εδαφικούς προσδιορισμούς και τα σύνορα.

Στον χώρο αυτό η προέλευση των συμμετεχόντων και η νομιμοποίηση τους ως εκπροσώπων, δηλαδή αν ψηφίστηκαν στη Λάρισα, στο Cardiff ή στο Βερολίνο, στην Ελλάδα, στην Γαλλία ή στην Αμερική, έχει ολοένα και μικρότερη σημασία.

Οι αναλύσεις και οι αποφάσεις αυτών των συστημάτων έχουν άλλες αναφορές και ολοένα μικρότερη σχέση με την εδαφική και κοινωνική εκπροσώπηση στην οποία βασίζεται η αντιπροσωπευτική δημοκρατία.

Αυτό είναι αναπόφευκτο γιατί τα δίκτυα και τα συστήματα αυτά είναι ταυτόχρονα προϋπόθεση και αποτέλεσμα της παγκοσμιοποίησης. Κι αν σήμερα η παγκοσμιοποίηση συναντά τον φόβο για το μεταναστευτικό και οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί την κατακρίνουν, δεν παύει να βαθαίνει και να διευρύνεται σε άλλους τομείς.

Όμως η μεσαία τάξη, των πόλεων αλλά και της υπαίθρου, αισθάνεται χωρίς εκπροσώπηση. Και η αλήθεια είναι ότι όταν ένας πολιτικός εκλέγεται στη Λάρισα ή στο Cardiff, θεωρητικά για να τα εκπροσωπήσει, αυτό δεν έχει καμία σημασία όταν το θέμα αφορά στο παγκόσμιο εμπόριο, στους δείκτες του Nikkei, στην κεφαλαιουχική επάρκεια της τράπεζας της Σιένα. Και θα του είναι δύσκολο να εξηγήσει γιατί η κρίση στην ιταλική τράπεζα Monte dei Paschi di Siena επηρεάζει τη καθημερινότητα των ψηφοφόρων του.

Το επείγον για την αστική δημοκρατία, είναι να βρει τρόπο να συνδέσει αυτά τα δικτυακά συστήματα αποφάσεων, με την κλασική της συγκρότηση σε αντιπροσωπευτική βάση, ώστε η μεσαία τάξη να αισθανθεί ξανά ότι εκπροσωπείται. Γιατί η κρίση της εκπροσώπησης είναι η κοινή συνισταμένη στις εξελίξεις στην Ιταλία, στην Αμερική, στην Αυστρία, στην Βρετανία και άλλου.

Το «γιατί να ψηφίσω τα συστημικά κόμματα αφού τα ίδια θα γίνουν πάλι» γίνεται προοδευτικά κοινός τόπος στις αστικές δημοκρατίες. Και από την άλλη οι ποικιλόμορφες απλουστεύσεις όλων των αποχρώσεων, ότι «αρκεί αυτό η εκείνο για να φτιάξουν τα πράγματα», που μόνο σε αχρείαστες περιπέτειες οδηγούν, αποτελούν πρόσκαιρη φανταστική διέξοδο όσων δεν νιώθουν να εκπροσωπούνται.

Η παγκοσμιοποίηση στηρίχτηκε, τα τελευταία είκοσι χρόνια, στην ιλιγγιώδη επιτάχυνση και διασύνδεση των νέων δικτύων, παρακάμπτοντας σε μεγάλο βαθμό την δημοκρατική εκπροσώπηση που παρέμεινε στο επίπεδο των παλιών κληρονομημένων από την ευρωπαϊκή ιστορία «εδαφών».

Για να παύσει η διευρυνόμενη αποξένωση της μεσαίας τάξης από το σύστημα, το ζητούμενο είναι η επέκταση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στα όργανα απόφασης που βασίζονται στα νέα δίκτυα. Είναι πιο εύκολο φυσικά να το πεις παρά να βρεις τους τρόπους να το κάνεις …

Υστερόγραφο

Πριν ακούσω από φίλους ιστορίες περί πολιτικών αποχρώσεων της άποψης αυτής, να θυμίσω ότι η εκλογή και η εκπροσώπηση στη δημοκρατία αποτελούν κοινή συνισταμένη άνευ χρώματος στις βασικές σχολές πολιτικής σκέψης πλην ανεκδότων…

___

[1] Η καλύτερη δυνατή μετάφραση στα ελληνικά θα ήταν νομίζω «τα ενδεχόμενα του παρόντος»

[2] Centre Culturel International de Cerisy

[3] «Mondialisation, urbanisation et réseaux : quel avenir pour le politique ?», par Nikolas STATHOPOULOS , in Prospective pour une gouvernance démocratique, Editions de l’Aube, 2000.

Νίκος Σταθόπουλος

Πολιτικός μηχανικός, Συγκοινωνιολόγος

O Νίκος Σταθόπουλος είναι διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας - Πρώην γενικός γραμματέας υπουργείου Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων.
Νίκος Σταθόπουλος